Kovan: Ayşe’nin arılığı koruma isteği neden büyüme hırsına dönüşüyor?

Aynı arılık iki farklı sorumluluk taşıyor

Kovan’da Ayşe’nin devraldığı arılık, annesine verdiği söz ile kendisine açmak istediği yeni hayatı aynı yerde buluşturuyor. Ankara Film Festivali’nin başlangıç özetine göre Almanya’dan hasta annesi için Artvin’e gelen Ayşe, önce istemediği bu mirası kabul ediyor; ardından çocukluğunun balından bir dünya markası yaratmayı hedefliyor. Koruma ile büyütme arasındaki gerilim tam burada başlıyor. Bir şeyi yaşatmak, onu mutlaka daha büyük ve daha görünür hâle getirmek anlamına mı gelir?

Bu soru, Ayşe’yi yalnız iyi veya kötü bir işletmeci diye değerlendirmekten daha açıklayıcı. Miras aldığı yer geçmişe bağlı; ona yüklediği hedef ise geleceğe dönük. İkisini birleştirmeyi istemesinde anlaşılır bir taraf var. Yine de annesinin emanetini sürdürmekle kendi başarısını kanıtlamak aynı amaç değil. Film için yararlı giriş noktası, bu iki isteğin başlangıçta birbirine ne kadar benzediğini fark etmek.

Dönüşün nedeni ile kalışın hedefi farklı

Ayşe’nin Artvin’e gelişini annesinin hastalığı başlatıyor. Arılığı benimsemesi ise bundan sonra oluşan bir yönelim. Bu sıralama, kırsala dönüşü baştan hazırlanmış huzurlu bir hayat planı gibi düşünmeyi zorlaştırıyor. Önce bir aile çağrısı var; ardından karşısına çıkan işi kendi geleceği hâline getirme çabası geliyor.

Böyle bir başlangıçta aidiyet hazır bir cevap değildir. İnsan bir yerde çocukluğunu geçirmiş olsa da oradaki işi, ilişkileri ve koşulları yeniden öğrenmek zorunda kalabilir. Hatırlanan yer ile yaşanacak yer arasındaki mesafe önem kazanır. Ayşe’nin çocukluk anısındaki balı gelecekte satılacak bir ürüne dönüştürme isteği de iki zamanı birbirine bağlıyor. Hatıra, hem geri dönüşün çekim gücü hem yeni hedefin hammaddesi hâline gelebiliyor.

Kaftan’ın belgesel deneyimi kurmacaya nasıl taşınıyor?

Eylem Kaftan, Dilan Salkaya’ya verdiği özgün söyleşide filmin çıkışını Bi Çiftlik adlı belgesel dizisinde şehirden doğaya yönelen insanlarla geçirdiği zamana bağlıyor. Arıcılarla karşılaşmalar ve yerel sohbetler, kurmacanın oluşmasına malzeme sağlamış. Bu açıklama, Ayşe’nin öyküsünün gerçek bir kişinin hayatının bire bir aktarımı olduğu anlamına gelmiyor.

Buradaki yaratıcı işlem, farklı deneyimlerden bir çatışma kurabilmek. Yönetmen ayrıca modern yöntemlerle yerel uygulamalar arasındaki karşıtlığı Artvin’de doğrudan gözlemlemediğini, başka yerlerden gelen hikâyeleri buraya taşıdığını söylüyor. Dolayısıyla filmdeki ilişkiyi bölgenin bütün arıcıları hakkında belgesel kanıt saymak yerine, seçilip bir araya getirilmiş bir kurmaca sorusu olarak ele almak gerekir. Mekânın gerçekliği ile olayların tasarlanmış olması birlikte düşünülebilir.

Bilgi sahibi olmak ile ilişki kurmak arasındaki açıklık

Kaftan aynı söyleşide Ayşe’yi eğitimine ve zekâsına fazla güvenen, doğayla başka türlü iletişim kurması gereken bir karakter olarak açıklıyor. Bu niyet, başarısızlığı yalnız bilgi eksikliğine bağlamayan bir okuma sunuyor. Bir insan çok çalışabilir ve güçlü bir hedef taşıyabilir; buna rağmen karşısındaki canlı düzeni kendi takvimine uyduramayabilir.

Bu yüzden rehberin merkezindeki karşılaştırma, gelenek iyidir veya yenilik kötüdür gibi hazır bir hüküm değil. Daha somut ayrım, karar verirken neyin hesaba katıldığıdır. Yalnız beklenen sonuç mu önemlidir, yoksa üretimin sürmesini sağlayan ilişkiler de kararın parçası mıdır? Arılık üzerinde tasarrufta bulunmak, arılığın bütün koşullarını belirleyebilmek demek değildir. Ayşe’nin hedefi ile karşılaştığı sınır arasındaki mesafe bu açıdan okunabilir.

Annenin emaneti başarı ölçüsünü neden karmaşıklaştırıyor?

Mirasla gelen bir işte ekonomik sonuç, tek başarı ölçüsü olmaktan çıkar. Emaneti kabul eden kişi aynı zamanda kendisine güvenen birinin hatırasıyla ilişki kurar. Bu durumda vazgeçmek, yön değiştirmek veya küçülmek gibi kararların duygusal bedeli artabilir. Kovan’ın başlangıcı, Ayşe’nin hedefini böyle çift anlamlı bir zemine yerleştiriyor.

Annesine bağlılıkla kendi iradesini göstermek arasındaki sınırı bu nedenle kolayca çizmek mümkün değil. Aynı karar hem bir sözü tutma girişimi hem kişinin kendisini kanıtlama yolu olabilir. Ayşe’nin niyetini anlamak, bütün tercihlerini onaylamayı gerektirmez. Tam tersine, iyi niyetle kurulan bir hedefin hangi noktada başka ihtiyaçları gölgede bırakabildiğini tartışma imkânı verir. Emanete sadakat, başlangıçta tasarlanan planı hiç değiştirmemekle özdeş olmak zorunda değildir.

Aileden kalan bir işi sürdürürken geçmişteki değeri aynen tekrar etmek de mümkün olmayabilir. Koşullar değişir, işi üstlenen kişinin arzuları farklılaşır. Asıl gerilim, bu değişimi inkâr etmekle her şeyi kişisel bir projeye çevirmek arasındaki alanda oluşur. Bu yüzden Ayşe’nin marka hedefini yalnız ticari bir ayrıntı olarak geçmemek gerekir: Mirasın anlamını hangi dilde tarif edeceğini de bu hedef belirler. Bir aile hatırası, bir geçim kaynağı ve kişisel başarı aynı yerde üst üste gelir.

Nasıl bir hikâye arayan izleyiciye uygun?

Kovan, kırsal hayatı yalnız dinlenme veya kaçış fikriyle seçmek isteyen izleyiciden çok, bir işi devralmanın insanın kendilik duygusunu nasıl etkilediğini merak edenlere uygun bir başlangıç sunuyor. Merkezindeki soru arıcılığın teknik ayrıntılarından önce sorumluluğun kimin adına ve hangi ölçüyle taşındığıyla ilgili. Doğa, hedefe ulaşılırken üzerinden geçilecek boş bir alan olarak düşünülemiyor.

Ankara kaydında yönetmenlik ve senaryo Eylem Kaftan’a ait. Bu ortak yaratıcı sorumluluk, aile mirasıyla çevre ilişkisini ayrı başlıklar yerine tek karakter yolculuğunda ele almayı anlamlı kılıyor. Sonucu öğrenmeden kurulabilecek en verimli beklenti şu: Ayşe’nin ne kadar kararlı olduğundan önce, kararlarını neye göre değiştirebildiği önemli olacak. Emaneti korumak ile ona sahip olduğunu kanıtlamak arasındaki fark, filmin temel tartışmasını açıyor.