Can’ın tanıklığı neden kasabadan ayrılmasını kolaylaştırmıyor?
Kerr’de Can, babasının cenazesi için geldiği kasabada bir cinayete tanık olur; ifadesi alındıktan sonra ayrılmasına izin verilmez. İstanbul Film Festivali’nin 2022 arşiv özeti, karantina ile daralan bu alanda Can’ın sonradan kendisinin de bilinmeyen bir suçla itham edildiğini öğrendiğini belirtir. Tanıklık, burada olayın dışındaki güvenli bir gözlem konumu sağlamaz.
Bir okuma olarak Can’ın sıkışması iki düzeyde işler: gidebileceği yollar kapanır, kendisi hakkında bilmediği bir anlatının içine de yerleştirilir. Gördüğünü söylemek, neden tutulduğunu anlamasına yetmez. Bu nedenle temel gerilim yalnız katilin kim olduğu sorusuyla açıklanamaz. Kişinin bildiği bir olaya ilişkin tanıklığı ile kurumların ona verdiği konum arasındaki mesafe, kendi başına huzursuzluk üretir. Can’ın suçlanması da bu mesafeyi daha görünür kılar.
Kerr romanla nasıl bir ilişki kuruyor?
Tayfun Pirselimoğlu, Emrah Kolukısa’nın 25 Nisan 2022 tarihli Cumhuriyet söyleşisinde filmin kendi romanına büyük ölçüde dayandığını, fakat değişiklikler yaptığını ve başka hikâyelerinden unsurlar aldığını açıklar. Romanı yazarken ileride film çekme amacı taşımadığını da belirtir. Festival künyesi yönetmen, senarist ve özgün yapıt alanlarında Pirselimoğlu’nu gösterir.
Bir uyarlama okuması olarak aynı kişinin hem kitabı hem filmi üretmesi, ikisini özdeş yapmaz. Yazılı anlatıda açıklanabilecek bir düşünce, sinemada bekleme, bakış veya sesle kurulabilir. Bu nedenle kitabı filmin çözümler kitapçığı saymak sınırlayıcıdır. İki eserin akrabalığını bilmek yararlıdır; fakat filmdeki belirsizliklerin mutlaka romandan eksilmiş bilgi olduğu sonucuna varmak gerekmez. Uyarlama, yazarın kendi malzemesiyle yeniden düşünmesi için de alan açar.
Kasabanın tam yerini ve zamanını bilmemek ne işe yarıyor?
Pirselimoğlu, Cumhuriyet söyleşisinde zamanın ve mekânın belirsizliğinin filmin dokusu için önemli olduğunu anlatır. Bazı mekânları önceden zihninde biriktirmiştir; buna rağmen filmdeki dünya büyük ölçüde yeniden tasarlanmıştır. Görüntü yönetmeni Andreas Sinanos ve sanat yönetmeni Natali Yeres’le bu tasarım üzerinde çalıştığını belirtir.
Bir mekân okuması olarak tanıdık görünen ama tam konumlandıramadığımız bir kasaba, seyircinin hazır haritaya başvurmasını zorlaştırır. Bir sokaktan sonra ne geleceğini ya da hangi kurumun sorunu çözeceğini bilmek güven verir; bu bilgi yoksa her yeni kapı yeniden sınanır. Can’ın hareketi de bu nedenle yalnız fiziksel bir dolaşma değildir. Çevresini tanımaya çalıştıkça işleyişi çözülmeyen bir düzene yaklaşır. Belirsizlik, dekorun eksikliği yerine anlatının bilinçli koşulu olarak düşünülebilir.
Tekrar neden yerinde saymakla aynı şey değil?
Yağmur Karagöz’ün 4 Ekim 2022 tarihli bianet söyleşisinde Pirselimoğlu, her tekrarın önceki durumu taşırken bir fark da içerdiğini açıklar. Kerr’de de başlangıç noktasına dönen kişinin önceki hâliyle bütünüyle aynı olmadığını söyler. Bu, filmin adındaki tekrar fikrini düz bir kopyalama mantığından ayıran yaratıcı açıklamadır.
Bir izleme okuması olarak benzer bir durumla yeniden karşılaşınca yalnız benzerliği kaydetmek yetmez. Can artık ne biliyor; aynı hareketi yaparken neyi bekliyor; çevresindekiler onu aynı biçimde mi karşılıyor? Böyle sorular, tekrarın bilgi biriktiren tarafını ortaya çıkarabilir. Bir kapının yeniden kapanması her seferinde aynı etkiyi yaratmaz. İlk kapanış tesadüf sayılabilir, sonrakiler dünyaya ilişkin beklentiyi değiştirir. Sıkışmışlık da olay sayısından çok, bu beklentinin aşınmasıyla derinleşebilir.
Kadraj dışındaki sesler kasabayı nasıl genişletiyor?
Pirselimoğlu bianet söyleşisinde, görüntünün dışında da olaylar bulunduğunu ve sesin bunları işaret etmeye yaradığını anlatır. Görüntüye gösterdiği özeni sese de verdiğini belirtir. Dolayısıyla seyircinin kasabaya ilişkin bilgisi, kameranın gösterdiği alanla sınırlı olmak zorunda değildir. Ses, görünen çevrenin ötesini hissettirebilir.
Bu rehberin okumasında bu durum, sıkışmış mekânı çelişkili biçimde büyütür: Can’ın gidebildiği alan daralırken çevresinde olup bitenlerin sınırı belirsiz kalır. Her sesin kaynağını hemen belirleyememek, yalnız bir gerilim efekti olarak değil, eksik bilgi deneyimi olarak dinlenebilir. Burada önerilen, duyulan her ayrıntıya gizli bir şifre atamak değildir. Görülen ile duyulanın aynı kesinlikte bilgi sunup sunmadığını takip etmek, filmin tanıklık sorusuyla daha doğrudan ilişki kurar.
Can’ı izlerken hangi sorular filmin alanını açık tutar?
Can’ın ne gördüğü, başkalarının ona ne anlattığı ve onun hakkında ne söylendiği ayrı ayrı izlenebilir. Bu üç bilgi akışı örtüşmediğinde tek bir kesin açıklama bulmak için acele etmek gerekmez. Bu bir yorum önerisidir; suçlamanın sonucunu veya çıkış arayışının nereye varacağını söylemez. Seyircinin kararsızlığı, karakterin kararsızlığını anlamanın yollarından biri olabilir.
Festival kaydı 2022 arşivine, özgün söyleşiler de aynı döneme aittir. Kasabanın karantinaya alınması kurmaca olay örgüsünün parçasıdır; güncel bir salgın veya sokağa çıkma düzenlemesi hakkında bilgi değildir. Kerr’e giriş için verimli beklenti, her tuhaflığı tek anahtarla açmak yerine tanıklığın, kimliğin ve hareket özgürlüğünün birbirini nasıl etkilediğine bakmaktır. Böylece kasaba yalnız kaçılması gereken yer değil, bilginin kişiyi her zaman kurtarmadığı bir düzen olarak okunabilir.
Sık sorulan sorular
Kerr hangi romandan uyarlandı?
Tayfun Pirselimoğlu’nun aynı adlı romanından uyarlandı. Yönetmen, filmde değişiklikler yaptığını ve başka hikâyelerinden unsurlar da kullandığını açıklar.
Can kasabaya neden geliyor?
Babasının cenazesi için gelir; tanık olduğu cinayetin ardından oradan ayrılması engellenir.
Kerr’in yönetmeni ve senaristi kim?
Her iki görevi de Tayfun Pirselimoğlu üstlenir.
Kerr’de karantina gerçek bir olaya dair haber mi?
Hayır. Buradaki karantina, filmin kasabada sıkışma anlatısının kurmaca koşuludur.
KAYNAKLARIYLA
Kaynaklar ve ileri okuma
- İKSV · 2022 festival arşivi, konu ve künye Kontrol: 27 Ekim 2026
- Cumhuriyet · Emrah Kolukısa’nın Pirselimoğlu ve Erdem Şenocak söyleşisi Kaynak tarihi: 25 Nisan 2022 · Kontrol: 27 Ekim 2026
- bianet · Yağmur Karagöz’ün Tayfun Pirselimoğlu söyleşisi Kaynak tarihi: 4 Ekim 2022 · Kontrol: 27 Ekim 2026
