Anne geri dönüyor, kızı ilk kez tanıyor
Hay Way Zaman’da aynı yolculuk anne için kendi geçmişine dönüş, kızı için annesinin ailesini ilk kez tanıma anlamı taşıyor. Ankara Film Festivali’nin sinopsisi, Emoş Gülver’in kızıyla köklerini aramasını ve kızının annesinin akrabalarıyla ilk karşılaşmasını özellikle ayırıyor. İki kişi yan yana hareket etse de geçmişle kurdukları ilişki aynı değil.
Filme bu farkla başlamak, yolculuğu yalnız bulunan yerlerin veya kişilerin sırasıyla takip etmeyi aşar. Anne daha önce yaşadığı bir şeyle yeniden karşılaşırken, kızı başkasının yaşadığını bugünde öğreniyor. Birinin bildiği yer, diğeri için ancak anlatıyla anlam kazanabilir. İzlerken hem hangi bilginin paylaşıldığına hem o bilginin kimin için yeni olduğuna dikkat etmek, kuşaklar arasında aktarılan geçmişin neden basit bir tekrar olmadığını görünür kılar.
Dönüşün başlangıcındaki kopuş
Festival tanıtımı filmin geçmişini, 1938 Dersim Katliamı sırasında ailesini kaybeden küçük Emoş’un bir subay tarafından İstanbul’a götürülmesi üzerinden kuruyor. Belgeselin yolculuğunu anlamak için bu başlangıçtaki kopuş önemli: Dönülen yer, kesintisiz biçimde yaşanmaya devam edilmiş bir çocukluk çevresi değil.
Bu yüzden köklere dönmek ifadesini her şeyin kendiliğinden yerine oturması gibi düşünmemek yararlı. Uzun süre başka bir yerde yaşamış birinin geçmişine yaklaşması, hem tanıma hem yabancılık içerebilir. Bir yere ait olduğunuzu öğrenmekle o yerde rahatça bulunabilmek aynı deneyim değildir. İzleyici bu iki ihtimali birlikte korursa, yolculuğun anlamını yalnız bir adresin bulunmasıyla kapatmaz. Filmin bir kişiye yaklaşma biçimini de onun bütün hayatını tek bir geçmiş olayla açıklama alışkanlığından ayırabilir.
Akrabalık yakınlığı otomatik olarak sağlamıyor
Ankara kaydı, Emoş ile hayatta kalmış amcaoğlunun karşılaşmasını da anlatıyor; iki kişinin Türk-Sünni ve Kürt-Alevi kimliklerini birlikte anıyor. Aynı aile bağı, arada yaşanan hayatların yarattığı farklılıkları ortadan kaldırmıyor. Belgeseli izlerken akrabalığı bir son cevap yerine yeni bir ilişkinin başlangıcı olarak düşünebilirsiniz.
Birbirini bulmak, birbirini zaten tanımak demek değildir. Nelerin sorulabildiği, hangi ortaklığın hemen hissedildiği ve hangi şeyin anlatılmaya ihtiyaç duyduğu farklı olabilir. Bu farklar taraflardan birinin daha gerçek bir aile üyesi olduğunu göstermez. İzleme açısından asıl değer, ortak geçmişin bugünde nasıl konuşulabildiğine dikkat etmekte. Bir isim veya akrabalık bilgisi kesinleştiğinde bile, o bilginin kişiler arasında kuracağı yakınlığın ayrıca yaşanması gerektiğini hatırlamak, karşılaşmayı hazır bir duygusal sonuca sıkıştırmamayı sağlar.
Yönetmenin araştırması hangi anlatıları bir araya getiriyor?
Nezahat Gündoğan, kendi imzalı araştırma sunumunda kayıp kızlarla ilgili çalışmalarının Hay Way Zaman’ın da içinde bulunduğu belgesellere dönüştüğünü açıklıyor. Bu filmde asker ve subay anlatılarına da yer verdiklerini belirtiyor. Burada yönetmenin araştırma sürecine ilişkin doğrudan bir açıklama ile festivalin konu özeti birbirini tamamlıyor.
Farklı konumlardan gelen sözleri dinlemek, bunları aynı deneyimin eşdeğer parçaları saymak zorunda değil. Bir kişinin yaşadığını anlatmasıyla başka birinin kendi eylemlerini veya geçmişteki konumunu açıklaması farklı sorular doğurur. Kim neyi biliyor, neyi hatırlıyor ve hangi yerden konuşuyor? Bu üç ayrımı korumak, tanıklığı yalnız çarpıcı cümle toplamaya indirgemeden dinlemeye yardımcı olur. Sözlerin birbirine temas etmesi, aralarındaki sorumluluk farkını kendiliğinden ortadan kaldırmaz.
Kızının öğrenmesi geçmişi bugüne taşıyor
Bir annenin hikâyesini bilen çocuk, onun anlattığı insanları veya yerleri gerçekten tanımamış olabilir. Hay Way Zaman’ın anne-kız yolculuğu, dinlenmiş bir geçmişle yaşanan bir karşılaşma arasındaki bu farkı tartışmak için somut bir başlangıç sunuyor. Filmi yalnız Emoş’un ne hatırladığı üzerinden takip etmek, kızının öğrenme deneyimini geri planda bırakabilir.
İzlerken geçmiş hakkında edinilen bilgiyle bugünde kurulan ilişkiyi ayrı düşünün. Ailenizden birinin hayatına dair bir şey öğrenmek, onun eski deneyimini sizin de yaşamış olmanız anlamına gelmez. Yine de o bilgi aranızdaki konuşmayı değiştirebilir. Burada yararlı soru, bir hikâyeyi devralmanın ne kadarını anlamak, ne kadarını dinlemeye açık bırakmak olduğudur. Bu yaklaşım, sonraki kuşağın yaşanmamış bir geçmişi kendi anısı gibi sahiplenmeden onunla ilişki kurabilmesini düşünmeye yarar.
Bir varış noktasından çok farklı mesafelerle izlemek
Hay Way Zaman, aile geçmişi, tanıklık ve kopmuş bağlarla yeniden karşılaşma üzerine bir belgesel seçmek isteyenler için değerlendirilebilir. Başlangıçtaki araştırma sorusunu yalnız ne bulundu diye kurmak yerine, bulunan şeyin anne, kız ve akraba için farklı anlamlarını takip etmek daha zengin bir rota sağlar.
Filmden sonra aynı olayı üç ayrı cümleyle anlatmayı deneyin: Emoş için neye dönüldü, kızı için ne ilk kez öğrenildi, aile bağı bugünde hangi yeni ilişkiye açıldı? Cümleleriniz tamamen örtüşmüyorsa bu bir eksiklik olmayabilir. Aynı geçmişin herkeste aynı mesafeden durmadığını gösterir. Belgeseli bir tarih dersinin bütün cevaplarını veren kaynak gibi tamamlamak yerine, kişisel hatırlama ile başkasından öğrenilen geçmiş arasındaki farkı açık tutarak değerlendirebilirsiniz. Bu fark, filmin anne-kız birlikteliğini neden yalnız yol arkadaşlığına indirgemediğini anlamaya yardımcı olur.
Sık sorulan sorular
Hay Way Zaman’ın yönetmeni kim?
Nezahat Gündoğan. Film, Ankara Film Festivali arşivinde Dersim’in Kayıp Kızları alt başlığıyla da yer alıyor.
Emoş Gülver yolculuğa kiminle çıkıyor?
Festival sinopsisinde kızıyla birlikte köklerini aradığı belirtiliyor; kızının annesinin aile üyeleriyle ilk kez tanışması ayrıca vurgulanıyor.
Film yalnız Emoş’un anlatısını mı içeriyor?
Yönetmen, kendi araştırma sunumunda asker ve subayların anlatılarına da yer verdiklerini açıklıyor.
KAYNAKLARIYLA
