Başlangıçtaki kayıp neden beklenen tepkiyi üretmiyor?
Bulantı’nın çıkış noktası, Ahmet’in karısı ile küçük kızını trafik kazasında kaybetmesi ve buna rağmen yaşamını belirgin biçimde sarsılmamış görünerek sürdürmesidir. Yönetmenin resmî özeti, daha sonra ortaya çıkan küçük terslikleri bu büyük olayla yan yana koyar. Filmin temel gerilimine buradan girebiliriz: Olayın dışarıdan görünen büyüklüğü ile karakterin gösterdiği tepki aynı ölçekte ilerlemez.
Bu başlangıç, Ahmet’in içinden geçen her şeyi bildiğimiz anlamına gelmez. İzleyici olarak davranışlarını görür, tepkilerinin çevresindekilerle ilişkisine bakarız. Büyük bir kaybın ardından beklediğimiz duygu ifadesini bulamayınca oluşan rahatsızlık da izlemenin parçasıdır. Ahmet’i hemen tek bir sıfatla açıklamak yerine, film boyunca kurduğu savunmaların hangi durumlarda işlemediğini takip etmek daha çok şey gösterir.
Küçük terslikler kontrol duygusunu sınayabilir
Resmî tanıtım, Ahmet’in hayatında görünürde açık bir neden olmadan değişim başladığını, aksiliklerin çoğaldığını ve beklenmedik zayıflıklar gösterdiğini söyler. Buradan hareketle yapılabilecek yorum, onu sarsan şeylerin yalnız büyüklüğüne göre sıralanamayacağıdır. Küçük bir olay, kişinin kendisi hakkında kurduğu sağlamlık fikrine dokunduğu için ağırlaşabilir. Böylece gündelik olanın anlatıda taşıdığı ağırlık artar.
İzlerken tersliğin kendisiyle Ahmet’in ona yüklediği anlamı ayırmak yararlı. Başkasının kolayca geçebileceği bir güçlük onun için neden büyüyor? Kendini herhangi bir kişiye veya duruma ihtiyaç duymayan biri gibi kurduğunda, sıradan bir bağımlılık bile nasıl görünür hale geliyor? Bu sorular, her ayrıntıya gizli bir simge bulmayı gerektirmez; karakterin kontrol duygusunun nerede zorlandığını anlamaya yardım eder.
İlişkilerin bozulması yalnızlığı başka türlü görünür kılıyor
Ahmet’in kadınlarla ilişkilerinin bozulması da filmin başlangıç tanıtımında belirtilir. Bunu yalnızca romantik hayatında artan bir sorun listesi gibi düşünmek eksik kalabilir. Bir ilişki, karşıdaki kişinin kendi beklentilerini dile getirdiği, karşılık istediği ve gerektiğinde uzaklaşabildiği bir alandır. Başkalarını umursamadan sürdürülebileceği varsayılan hayat, bu karşılıklılıkla karşılaşınca zorlanır.
Buradaki izleme önerisi, Ahmet’in yalnız bulunduğu anları saymaktan çok birlikte olduğu kişilerle arasındaki mesafeyi takip etmek. Birinin yanında olmak ile o kişiye sorumluluk duymak aynı davranış değildir. Konuşmanın varlığı da mutlaka iletişim kurulduğunu göstermez. İlişkilerdeki bu farklar, kayıtsız görünen karakterin neden bütünüyle bağımsız sayılamayacağını düşündürür. Kendini yeterli görmesi, başkalarının ondan bir şey istemesini veya onu değerlendirmesini ortadan kaldırmaz.
Zihinsel birikim, duygusal açıklığı garanti etmiyor
Resmî özet Ahmet’i düşünce işleriyle uğraşan, önemli görülen biri olarak tanıtır. Bu konum, filmin sorusunu keskinleştirir: Bir kişinin dünyayı açıklayacak araçlara sahip olması, kendi davranışını aynı açıklıkla görebilmesini sağlar mı? Bilgi ile kişinin kendisine bakma isteği arasındaki fark, Ahmet’i izlerken verimli bir dikkat alanıdır. Karakterin toplumsal konumunu bütün meslektaşları için verilmiş hükme çevirmek gerekmez.
Daha somut olarak, Ahmet’in kendini anlatma biçimiyle çevresindekilerin ondan beklediklerini karşılaştırabilirsiniz. Güçlü görünen bir açıklama, ilişki içindeki sorumluluğun yerini tutuyor mu? Düşünmek, bazen bir duygunun yanına yaklaşmayı kolaylaştırırken bazen de araya mesafe koymanın yolu olabilir mi? Film üzerine bu soruları sormak için önceden bir felsefe sözlüğü edinmek şart değil; davranışlarla söylenenler arasındaki bağı takip etmek yeterlidir.
Yönetmenin utanç ve arayış açıklaması ne ekliyor?
Demirkubuz, M. Nedim Hazar’la arşiv söyleşisinde Bulantı’yı inanç arayışının belirgin olduğu bir film olarak anlatır; utanç duygusunu da yapım üzerine konuşurken öne çıkarır. Bu, yaratıcı niyet hakkında doğrudan bir açıklamadır. Ahmet’in başına gelen her aksiliğin tek bir ders vermek için tasarlandığını kanıtlamaz; karakterin kırılganlığını yalnız başarısızlık sözcüğüyle kapatmamak için daha geniş bir çerçeve sağlar.
Aynı söyleşi yönetmenin filmde kendisinin de oynadığını doğrular. Yazarlık, yönetmenlik ve oyunculuğun bir kişide birleşmesi, Ahmet’i otomatik olarak gerçek Demirkubuz’un portresi yapmaz. Kurmaca karakter ile yaratıcısı arasındaki ayrımı korumak önemlidir. Seyircinin önündeki mesele, biyografik benzerlikleri çözmekten çok, Ahmet’in başkalarının gözündeki ve kendi gözündeki görünüşünün nasıl değiştiğini izlemektir.
İlk izlemede iki ayrı ölçüyü birlikte tutun
Bulantı’yı takip etmek için bir yanda dışarıdan büyük veya küçük görünen olayları, diğer yanda Ahmet’in onlara verdiği karşılıkları düşünün. İkisi arasında sürekli bir uygunluk aramayın. Bazen bir kayıp görünür tepki üretmezken sıradan bir engel savunmayı bozabilir. Bu uyumsuzluk, karakteri anlamaya çalıştığımız asıl alanı açar; daha önce gördüklerimizi yeniden değerlendirmemize neden olabilir.
2015 tarihli film için burada önerdiğimiz yaklaşım, duyguları doğru sıraya koyan bir sonuç cetveli değildir. Ahmet’in güç, ihtiyaç ve utançla ilişkisini adım adım gözlemlemektir. Filmin sonunu öğrenmeden de şu soruyu açık tutabilirsiniz: Başkasına ihtiyaç duymadığını düşünmekle gerçekten kimseye ihtiyaç duymamak arasında ne kadar mesafe var? Küçük aksiliklerin ağırlığı, bu mesafe görünür olmaya başladığında daha anlaşılır hale gelir.
Sık sorulan sorular
Bulantı’nın ana karakteri kim?
Büyük bir aile kaybının ardından hayatını kayıtsız görünerek sürdüren Ahmet. Rehber, onun küçük aksilikler ve ilişkiler karşısında değişen davranışlarına odaklanıyor.
Bulantı’da Zeki Demirkubuz oyuncu mu?
Evet. Filmin yazarı ve yönetmeni olmasının yanında oyuncu kadrosunda da yer alıyor.
Ahmet’in davranışları bir hastalık tanısıyla mı açıklanıyor?
Bu rehber bir tanı koymuyor. Görünen davranışları, ilişkileri ve filmde kurulan büyük olay ile küçük tepki gerilimini ele alıyor.
KAYNAKLARIYLA
