Suç ve Ceza, hikâyenin içinde çekilmek istenen film
Bekleme Odası’nın merkezinde Dostoyevski’nin Suç ve Ceza romanını filme çekmek isteyen yönetmen Ahmet vardır. Resmî tanıtım, asistanı Elif’in hazırlıkları sürdürdüğünü ve Raskolnikof’u oynayacak kişiyi aradığını açıkça söyler. Bu nedenle romanın adını görmek, izleyicinin doğrudan romanın olaylarını takip edeceği anlamına gelmez. Önümüzdeki hikâye, bir uyarlama projesiyle ilişkisini sürdüremeyen yönetmenin yaşamına bakar.
İki düzeyi ayırmak başlangıcı kolaylaştırır: İzlediğimiz Bekleme Odası ve onun kişisinin çekmek istediği Suç ve Ceza. Ahmet’in projesi, filmin kurmaca dünyasında yer alan bir istektir. İzlerken romanla ne kadar örtüştüğünü ölçmeye başlamadan önce, bu isteğin gündelik hayatta nasıl karşılandığına bakmak daha yararlı olabilir. Bir eseri çekmek istemek ile onu gerçekten hazırlamak, başkalarıyla çalışmak ve harekete geçmek arasında mesafe vardır. Film bu mesafeye alan açar.
Ahmet’in tanınan kimliğiyle kendi değerlendirmesi ayrılıyor
Yönetmenin resmî özeti Ahmet’i iki farklı açıdan tanıtır: Başkaları onu idealist ve ilkelerine bağlı görürken kendisi inançsız ve kibirli olduğunu düşünür. Bu ayrım, sanatçı kimliğiyle kişinin gündelik yaşamını aynı şey saymamamız için önemlidir. Birine dışarıdan atfedilen değerler, onun kendisini yaşama biçimini bütünüyle açıklamaz. Aynı kişi farklı bakışların içinde farklı görünür.
Bu yüzden Ahmet’in zorlanmasını yalnız büyük bir romanı sinemaya aktarmanın teknik problemi olarak izlemek yetersiz kalabilir. Kendi işi hakkında taşıdığı kimlikle o işi yapma isteği arasındaki fark da değerlendirmeye katılır. Çevresinin kendisinden beklediği yönetmen rolü ne kadar işlemektedir? Kendi hakkındaki sert yargısı davranışlarını açıklıyor mu, yoksa başka bir mesafe mi yaratıyor? Bunlar karakterin söylediklerini nihai gerçek kabul etmeden takip edilebilecek somut sorulardır.
Elif’in hazırlıkları bekleyişin dışındaki emeği gösteriyor
Ahmet evine kapanmışken Elif’in hazırlık çalışmalarını sürdürmesi, resmî başlangıcın önemli bir parçasıdır. Yönetmenin isteği ve asistanın yaptığı iş aynı ritimde ilerlemez. Biri projeyle arasında mesafe taşırken diğeri onu uygulanabilir hale getirmeye çalışır. Böylece film yapımı yalnız yönetmenin zihnindeki düşünce olarak kalmaz; bir başkasının zamanı ve emeğiyle ilişki kazanır.
İzlerken bu emeğin görünürlüğüne dikkat edebilirsiniz. Karar vermeyen kişinin çevresindekiler ne kadar beklemek, araştırmak veya çalışmayı sürdürmek zorunda kalıyor? Bekleyiş, herkese aynı şekilde dağılmaz. Ahmet için kayıtsızlık olarak yaşanan durum, Elif açısından tamamlanması gereken işler anlamına gelebilir. Bu fark, yaratıcı bir projenin yalnız kişisel bir arzu olmadığını düşündürür. Birinin ne yapacağına karar verememesi, başkalarının o karar etrafında kurduğu hayatı da etkileyebilir.
Kayıtsızlık işten özel hayata da uzanıyor
Resmî tanıtım Ahmet’in yalnız çekeceği filme değil, sevgilisi Serap’a ve yaşadığı hayata karşı da kayıtsız olduğunu belirtir. Bu nedenle işindeki durgunlukla ilişkisindeki mesafeyi birbirinden tamamen ayrı düşünmek gerekmez. Bununla birlikte biri diğerinin hazır açıklaması da değildir. Bir alandaki güçlük, kişinin bütün davranışlarını tek bir nedene bağlayacak kadar açık biçimde sunulmayabilir.
Burada dikkat edilebilecek şey, Ahmet’in çevresindekilerin onun tutumuna nasıl karşılık verdiğidir. Bir ilişkide kendiliğinden anlaşılacağını varsaydığı şeyler, karşıdaki kişinin beklentisiyle çatışabilir. Konuşmak, sorumluluk almak ve bir işi sürdürmek farklı biçimlerde görünür hale gelir. İzleyici olarak karakteri hemen çözmek yerine, kayıtsızlığının başkalarının hayatında nasıl sonuçlar ürettiğini takip etmek mümkündür. Böyle bakınca eve kapanmak yalnız fiziksel bir geri çekilme değil, ilişkilerin yükünü nasıl paylaştırdığı sorusu olarak da belirir.
Demirkubuz otobiyografi ve açıklayıcı neden konusunda ne diyor?
Nadir Öperli’nin yönetmenle yaptığı, Demirkubuz’un kendi sitesinde yayımlanan söyleşi, Ahmet’i doğrudan yaratıcısına eşitlememek için açık bir dayanak sunar. Demirkubuz filmi otobiyografi niyetiyle yapmadığını söyler. Tanıdık mekânlar veya kendisinin kamera önünde bulunması, bu açıklamanın yerine otomatik bir hayat hikâyesi iddiası koymayı gerektirmez. Kurmaca ile gerçek arasındaki benzerlikler, aynı olduklarını kanıtlamaz.
Aynı söyleşide senaryodaki hastalık kuşkusu bölümlerini çıkardığını, çünkü bunların kayıtsızlık için hazır bir neden sağlayacağını düşündüğünü anlatır. Dolayısıyla Ahmet’in davranışlarını filmde bulunmayan bir açıklamayla tamamlamak doğru olmaz. Bu karar, seyircinin her davranışı tek bir başlangıç olayına bağlama isteğini de sınar. Karşımızdaki boşluk, mutlaka saklanmış bir bilgiyi bulduğumuzda kapanacak bir bilmece olarak kurulmak zorunda değildir.
Projeyi bilmek, romanı önceden bitirmeyi gerektirmiyor
Bekleme Odası’na girmek için Suç ve Ceza’nın bütün olaylarını önceden öğrenmek şart değildir. Başlangıçta bilmeniz gereken, Ahmet’in romanı filme çekmek istediği ve Elif’in bunun için oyuncu aradığıdır. Romanı okumuş izleyici farklı çağrışımlar kurabilir; fakat proje ile gündelik yaşam arasındaki mesafe, kaynak metnin ayrıntılarını bilmeden de takip edilebilir.
2003 tarihli film için işe yarayan dikkat, yalnız bir yapımın tamamlanıp tamamlanmayacağını beklemek değildir. Bir kişinin yapmak istediğiyle gerçekten yaptığı, kendisi hakkında düşündüğüyle başkalarının ona yüklediği kimlik ve kendi durgunluğuyla çevresindeki emek arasındaki farklara bakmaktır. Böylece Suç ve Ceza adı hazır bir uyarlama etiketi olmaktan çıkar. Film içinde kurulmuş bir hedefin ne kadar somutlaşabildiğini, kimleri çalıştırdığını ve Ahmet’in hayatında neye dönüştüğünü düşünmeye yarayan bir başlangıç noktası haline gelir.
Sık sorulan sorular
Bekleme Odası doğrudan Suç ve Ceza’nın olaylarını mı anlatıyor?
Resmî özet, romanı çekmek isteyen yönetmen Ahmet’i ve bu film için yürütülen hazırlıkları anlatıyor. Kaynak roman, kurmaca dünyadaki uyarlama projesinin konusu.
Bekleme Odası’nda Elif ne yapıyor?
Ahmet’in asistanı olarak film hazırlıklarını sürdürüyor ve Raskolnikof’u canlandıracak kişiyi arıyor.
Bekleme Odası otobiyografik mi?
Demirkubuz özgün söyleşisinde filmi otobiyografi niyetiyle yapmadığını açıkça belirtiyor. Ahmet ile yönetmeni birebir eşitlemek bu açıklamayla örtüşmez.
KAYNAKLARIYLA
